1. Marion Mahoney Griffin 

1871-1961

Gezien ze de eerste vrouw in de VS was met een licentie om professioneel te oefenen, is het zeer verhelderend dat we pas in recente jaren echt de omvang van Marion Mahoney Griffin en haar prestaties hebben bestudeerd.

Als architect en kunstenaar werd Mahoney’s werk overschaduwd door haar mannelijke gelijken en gezien als een bijzaak bij hun respectievelijke carrières. Vandaag de dag is haar verhaal als underdog bekend binnen de designcommunity en haar levenswerk heeft aangetoond dat ze een van de grootste tekenaars van haar tijd was. 

Mahoney was Frank Lloyd Wright’s eerste werknemer en was bijna vijftien jaar met hem verbonden, waartijdens zij, samen met veel andere collega’s in de sector, een belangrijke rol speelde bij het leggen van de fundamenten van de Prairie School van architectuur, hoewel hun betrokkenheid altijd onderbelicht is gebleven.

Als je naar Mahoney’s eigen originele aquarellen kijkt, kun je Wright’s kenmerkende ontwerp en visie zien, waarvoor Mahoney nooit werd erkend, ondanks dat ze mogelijk de grootste bijdrager was aan zijn professionele nalatenschap.

Mahoney’s stijl hamerde op het behoud van de lokale vegetatie, het respecteren van het landschap door natuurlijke vormen en een pioniersrol in de waardering van inheemse soorten. Je kunt voorbeelden hiervan zien in haar werk in Australië, meer specifiek Castlecrag (tegenwoordig een buitenwijk van Sydney), een gebied dat door Mahoney en haar echtgenoot werd benoemd en ontworpen.

Het paar reisde naar India en werkte aan een verscheidenheid aan modernistische, panglossiaanse plannen. Ze trok zich terug in Chicago, waar ze toen weduwe was, waar ze de rest van haar leven voornamelijk schreef over haar leven en werk (The Magic of America) voordat ze in 1961 overleed, arm en vergeten.

‘Wat de goden ons hebben gegeven, zijn we verplicht om met de mensheid te delen, met de wereld.’

Het Canberra Plan door Walter Burley Griffin en Marion Mahoney Griffin 1911, met dank vanuit de National Archives of Australia

Aquarel en inkt door Marion Mahoney Griffin 1894

Yasmeen Lari

1941-heden

Barefoot Social Architecture

Momenteel woonachtig in Karachi, Pakistan, is Yasmeen Lari van een zelfbenoemde ‘starchitect’ gegaan naar het bouwen van modderhutten en het bedenken van milieuvriendelijke oplossingen in probleemgebieden van het land. 

Geboren in Pakistan in een bevoorrechte familie, studeerde ze aan de Oxford School of Architecture in het VK en werd ze Pakistans eerste vrouwelijke architect, waarbij ze haar praktijk startte en in de jaren zestig en zeventig rechtstreeks in brutalistische sociale woningbouw duikte. Ze werd door de staat ingehuurd voor opschepperige bedrijfsmonumenten, zoals het Pakistan State Oil House en het financiële en commerciële centrum van Karachi. 

Lari had altijd een roeping om mensen te helpen, wat haar ertoe aanzette om in 1980 de Heritage Foundation of Pakistan op te richten, maar pas in het nieuwe millennium nam haar humanitaire geest het over op haar leven.

Vandaag de dag is Lari’s benadering van haar werk het tegenovergestelde van wat het vroeger was, conceptueel en visueel. Ze heeft huizen gebouwd en verbeterd met ontwerpen die hebben bewezen veiligheid te bieden tijdens overstromingen en aardbevingen. Met voornamelijk bamboe, modder en kalk heeft ze gemeenschappen geholpen om de materialen en vaardigheden die hen beschikbaar waren te gebruiken voor het herbouwen en bovenal het creëren van veiligere ruimtes voor mensen om in te wonen. 

In 2014 ontwierp Lari de innovatieve ‘chulah’, een rookloze, duurzame aarden oven om de traditionele open vuurhaarden te vervangen die ernstige gezondheidsproblemen veroorzaakten. Het Chulah-programma had ook een onverwachte sociale en financiële impact: nieuwelijk geëmancipeerde vrouwen bouwden niet alleen hun eigen chulahs en versierden ze, maar leerden ook andere vrouwen hun eigen chulahs te bouwen voor een bescheiden vergoeding, maar met rijke beloningen.

Controversieel genoeg is Lari’s nieuwste werk —door zelfs haarzelf— in twijfel getrokken of het als architectuur kan worden beschouwd, vanwege het gebrek aan industriële en financiële complexiteit. Maar dan weer, gezien hoe de samenleving voortdurend verandert, zou ‘lage kosten, nul koolstof, nul afval’ het nieuwe manifest voor hedendaagse architectuur kunnen zijn?

‘Alles wat ik doe is een samenwerking, dus ik zou niet bekend moeten staan als de auteur van mijn werk.’

Zero Carbon Cultural Centre door Yasmeen Lari, Makli, Pakistan. Foto met dank vanuit Heritage Foundation of Pakistan

Een versierde chulah-kachel. Foto: met dank vanuit Heritage Foundation of Pakistan

Lina Bo Bardi

1914-1992

Modernist

Bo Bardi’s geest en houding is een die je voortdurend als precedent ziet worden gesteld door leden van de designcommunity, ongeacht stijl en veld. Door haar werk slaagde ze erin om design te vertalen naar iets dat gevoeld en bewoond kon worden, niet alleen gezien.

Ze werd geboren in Italië, maar woonde en werkte het grootste deel van haar leven in Brazilië, waar haar nalatenschap zichtbaar voortleeft. SESC Pompéia, het gemeenschapscentrum dat ooit een oude fabriek was, werd gered van sloop na Bo Bardi’s advies en volharding. Ze zag het doel en leven dat mensen al hadden ontwikkeld en, gezien de informele gebruiksdoelen van de ruimte (barbecues, theaters, socialiseren), begon ze aan een missie om de vervallen betonnen massa te verrijken en te rehabiliteren. 

Bo Bardi toonde een aangeboren talent en een collectiefgerichte werkethiek waardoor ze altijd proactief was met de lokale gemeenschap en de werknemers op de bouwplaats.

Casa de Vidro 1951, het emblematische glazen huis dat ze voor zichzelf en haar echtgenoot ontwierp, is ongetwijfeld een van de meest visueel opvallende projecten, trouw aan de modernistische stijl. Ondersteund door palen op de eeuwiggroene hellingen ten zuiden van São Paulo, is het een iconisch ontwerp dat wordt omarmd door de jungle die het omringt.

Waar intrinsieke vaardigheid en vrijgevigheid samenkomen; waar design niet alleen esthetiek is, maar functionaliteit en liefde. Lina Bo Bardi, een vrouw van vele talenten en bovenal een persoon die diep om mensen gaf.

‘Architectuur en architecturale vrijheid zijn bovenal een sociaal vraagstuk dat van binnenuit een politieke structuur moet worden bekeken, niet van buitenaf.’

Casa de Vidro door Lina Bo Bardi met dank vanuit Igor Marotti 2013

SESC Pompéia door Lina Bo Bardi met dank vanuit Paulisson Miura 2010

Norma Merrick Sklarek

1926-2012

Modernist

Pionierende productiearchitect Norma Merrick Sklarek was een natuurkracht binnen de bedrijfsarchitectuur en de bouw van iconische projecten zoals de Amerikaanse ambassade in Tokio en Terminal 1 van de Los Angeles International Airport. Ze werd de eerste zwart-Amerikaanse vrouw met een licentie om in New York en Californië te oefenen als architect, en werd benoemd tot lid van het American Institute of Architects.

Ondanks de raciale en gendergerelateerde obstakels waar ze mee te maken had, en nadat ze door 19 bureaus was afgewezen, slaagde Sklarek erin om te bloeien en uit te blinken in haar studies en later in de door mannen gedomineerde industrie van architecturale megaprojecten. Ze kreeg aanzienlijke verantwoordelijkheden toegewezen, ze had wat collega’s ‘3D-visie’ noemden voordat softwareprogramma’s technisch modelleren een fluitje van een cent maakten; ze toonde uitzonderlijke bekwaamheid en vaardigheid gedurende elk en ieder uitdagend project waar ze aan begon. 

Skiegel Sklarek Diamond, een van de meest prestigieuze bureaus in de sector met vrouwelijke eigenaren, werd door haar en twee andere prominente designarchitecten opgericht. Ze voerden miljoenenprojecten uit en wonnen voortdurend opdrachten voor hun goed doordachte voorstellen. Haar partner Kate Diamond prees haar behendigheid: ‘Norma was een spectaculaire technische architect’ en presenteerde haar eerdere werken aan twijfelende klanten die de professionele vermogens van het team in twijfel trokken.

Sklarek’s zoon, David, die werd opgevoed door zijn alleenstaande moeder en grootmoeder tijdens haar vroege jaren van haar professionele ontwikkeling, merkt op: ‘Ze nam mensen aan en ontsloeg ze, velen van hen waren witte mannen. Stel je dat voor. Het was voordat de term positieve actie werd gebruikt.’

Na een lang professioneel leven te hebben genoten en talloze prijzen te hebben ontvangen, stierf Sklarek in 2012 aan hartcomplicaties.

‘Architectuur zou moeten werken aan het verbeteren van de omgeving van mensen in hun huizen, op hun werkplekken en op hun recreatieplekken. Het zou functioneel en aangenaam moeten zijn, niet alleen in het beeld van het ego van de architect.’

Commons-Courthouse Center door Norma Sklarek, Gruen Associates, Columbus, Ind., 1973
Foto met dank vanuit Gruen Associates

California Mart, Los Angeles, 1963 door Norma Sklarek, Gruen Associates.
Foto met dank vanuit Gruen Associates